Hồi sinh tranh Đông Hồ: Khi di sản 'chạm' nhịp sống trẻ

Tranh dân gian Đông Hồ, một biểu tượng rực rỡ của hội họa truyền thống Việt Nam, đang đứng trước thách thức lớn về sự mai một trong đời sống hiện đại. Để đưa những bản khắc gỗ xưa trở lại với công chúng, nhiều dự án sáng tạo đã ra đời, tìm cách “phiên dịch” ngôn ngữ di sản sang hình thức mà thế hệ trẻ dễ dàng đón nhận.

Từ công nghệ AI đến múa đương đại: Những “điểm chạm” mới

Một trong những nỗ lực điển hình là chương trình “Hồn trên giấy mộc” thuộc dự án “Họa ký Đông Hồ” do sinh viên Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam thực hiện. Thay vì chỉ trưng bày thụ động, sự kiện tạo ra những trải nghiệm tương tác đa giác quan:

• Cá nhân hóa bằng AI: Hoạt động “Nhập vai di sản” cho phép người tham gia hóa thân thành nhân vật trong tranh thông qua công nghệ xử lý hình ảnh AI.
• Ứng dụng thực tế: Đưa họa tiết Đông Hồ lên các sản phẩm gần gũi như sổ tay, túi vải, đèn lồng, bưu thiếp.
• Sân khấu hóa: Vở kịch múa đương đại “Chạm vào hồn điệp” dùng ngôn ngữ hình thể và âm nhạc để kể câu chuyện trao truyền di sản giữa các thế hệ.

Không dừng lại ở đó, hướng tiếp cận đa chiều còn được thể hiện qua dự án “3D hóa tranh Đông Hồ” của sinh viên Đại học Kiến trúc Hà Nội, biến các nhân vật trong tranh thành mô hình 3D cho thị trường nội thất và lưu niệm. Hay vở ballet “Đông Hồ” của Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam, nơi những bức tranh “tĩnh” trở nên sống động qua những chuyển động của vũ công.

Lời cảnh báo từ UNESCO và thực trạng đáng lo ngại

Những nỗ lực làm mới này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết khi nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp (vào cuối năm 2025). Đây là sự ghi nhận quốc tế về giá trị, nhưng cũng là lời nhắc nhở về những rủi ro hiện hữu:

• Số lượng nghệ nhân gắn bó với nghề ngày càng ít.
• Không gian thực hành di sản bị thu hẹp.
• Thói quen “chơi” tranh dân gian không còn phổ biến trong đời sống đương đại.

Bài học từ Hát Xoan: Khôi phục sức sống trong cộng đồng

Để vượt qua nguy cơ mai một, việc bảo tồn các bản khắc gỗ hay kỹ thuật in là chưa đủ; điều quan trọng nhất là phải khôi phục sức sống của di sản ngay trong lòng cộng đồng. Bài học từ Hát Xoan Phú Thọ là một minh chứng điển hình.

Từng được UNESCO ghi danh vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011, nhưng nhờ chiến lược tổng thể từ giáo dục, truyền dạy đến hỗ trợ nghệ nhân và sự chung tay của chính quyền, Hát Xoan đã được đưa ra khỏi danh sách này vào năm 2017 để trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Những dự án như “Họa ký Đông Hồ” dù nhỏ nhưng đóng vai trò như những viên gạch đầu tiên, xây dựng nhịp cầu kết nối giữa ký ức văn hóa dân tộc và nhịp sống hối hả hôm nay. Khi di sản được nhìn nhận bằng ngôn ngữ của thế hệ mới, đó cũng là lúc sức sống của nó được nối dài một cách bền vững nhất.