Kinh tế di sản: Tư duy quản trị hiện đại để bảo tồn và phát triển

Kinh tế di sản không chỉ đơn thuần là việc thu phí tham quan, mà là chiến lược chuyển hóa giá trị văn hóa thành động lực phát triển bền vững cho cộng đồng và quốc gia.

Trong bối cảnh hiện nay, việc khai thác giá trị từ các di sản văn hóa và thiên nhiên đang trở thành bài toán hóc búa cho nhiều địa phương. Làm sao để vừa tạo ra nguồn thu kinh tế, vừa giữ trọn vẹn “linh hồn” của di sản mà không biến chúng thành những sản phẩm trình diễn hời hợt? Câu trả lời nằm ở sự thay đổi căn bản trong tư duy quản trị.

Nghịch lý của những “giá trị vô giá”

Một trong những rào cản lớn nhất trong phát triển kinh tế di sản tại Việt Nam hiện nay là sự khập khiễng trong nhận thức giữa hai nhóm đối tượng: những người làm bảo tồn và những người làm kinh tế. Trong khi các chuyên gia văn hóa lo ngại về sự xâm hại di sản, thì những nhà quản lý kinh tế lại thường chỉ nhìn thấy con số doanh thu.

TS. Nguyễn Thị Vĩnh Hà (Đại học Kinh tế, ĐHQG Hà Nội) đã chỉ ra một thực trạng đáng suy ngẫm: di sản thường được coi là “vô giá”. Tuy nhiên, chính cái mác “vô giá” này lại tạo ra một khoảng trống về dữ liệu. Khi không thể định lượng được giá trị bằng con số cụ thể, các cơ quan chức năng thiếu căn cứ xác thực để hoạch định chính sách đầu tư hoặc phân bổ nguồn lực cho bảo tồn một cách khoa học.

Bài học từ Tràng An: Khi bảo tồn nuôi dưỡng du lịch

Quần thể Danh thắng Tràng An (Ninh Bình) là một case study điển hình về việc chuyển hóa thành công giá trị di sản thành sinh kế bền vững. Thay vì chạy theo số lượng khách, Tràng An vận hành theo một mô hình hợp tác bốn bên chặt chẽ: Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Người dân.

Triết lý cốt lõi tại đây là: Phát triển du lịch để quay trở lại bảo tồn, và từ bảo tồn tiếp tục tạo động lực cho du lịch. Bằng cách chú trọng vào việc diễn giải di sản gắn với cộng đồng và giáo dục ý thức cho người dân, Tràng An không chỉ tạo ra doanh thu mà còn nâng tầm sức mạnh mềm cho vùng đất Cố đô.

Những “vết rạn” từ tư duy phát triển du lịch nóng

Tuy nhiên, không phải địa phương nào cũng thành công. PGS. TS. Phạm Hồng Long cảnh báo về tình trạng “thượng lưu hóa” tại các vùng di sản. Điều này xảy ra khi các nhà đầu tư bên ngoài thâu tóm quyền khai thác, biến cộng đồng bản địa — những chủ thể thực sự của di sản — trở thành những lao động dịch vụ cấp thấp.

• Biến bản sắc thành trình diễn: Văn hóa địa phương bị đơn giản hóa, sân khấu hóa để phục vụ thị hiếu khách du lịch.
• Áp lực hạ tầng: Sự phát triển nóng gây quá tải cho hệ sinh thái và làm suy giảm chất lượng di sản.
• Đóng băng di sản: Nhiều di sản khảo cổ dù được ghi danh nhưng không có hướng khai thác, dẫn đến tình trạng bỏ hoang hoặc quản lý hình thức.

Một lời cảnh báo sắc sảo từ chuyên gia: “Nếu phát triển du lịch nóng, chúng ta có thể thổi một nồi cơm nhưng lại làm cháy một ngôi nhà”. Điều này nhấn mạnh rằng lợi nhuận ngắn hạn có thể phá hủy giá trị vĩnh cửu.

Tái định nghĩa quản trị: Từ “hành chính” sang “hệ sinh thái”

Để thoát khỏi cái bẫy “đánh đổi bản sắc lấy lợi nhuận”, PGS. TS. Bùi Hoài Sơn đề xuất một bước chuyển tư duy: chuyển từ quản lý di sản như một “đối tượng hành chính” sang quản trị di sản như một “hệ sinh thái phát triển”.

Trong hệ sinh thái này, giá trị kinh tế chỉ là một thành phần. Mục tiêu cuối cùng phải là gia tăng giá trị tổng hợp, bao gồm: giá trị văn hóa, xã hội, giáo dục, môi trường và giá trị con người. Việc “đánh thức” di sản lúc này không còn là xây thêm khách sạn hay thu nhiều vé hơn, mà là làm cho giá trị cốt lõi được nhận diện sâu hơn và kết nối tinh tế hơn với chuỗi giá trị sáng tạo.

Công nghệ và Sáng tạo: “Chìa khóa” đánh thức kho báu ngủ quên

Để di sản thực sự sống động trong đời sống hiện đại, việc kết nối với công nghiệp sáng tạo và chuyển đổi số là yêu cầu cấp thiết.

Các chuyên gia gợi ý những hướng đi đột phá như:

1. Sáng tạo dựa trên nền tảng gốc: Đưa hoa văn truyền thống vào thiết kế đương đại, chuyển thể câu chuyện dân gian thành phim hoạt hình, trò chơi điện tử hoặc sản phẩm giáo dục.
2. Số hóa di sản: Xây dựng bảo tàng số, ứng dụng thực tế ảo (VR/AR) để đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ (Gen Z, Gen Alpha).
3. Thay đổi thước đo thành công: Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá đa chiều, không chỉ dựa vào lượng khách mà dựa vào mức độ hài lòng của cộng đồng và chỉ số bảo tồn di sản.

Lời kết: Kinh tế di sản là một cuộc chơi dài hạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn và trách nhiệm. Khi chúng ta coi di sản là tài sản chiến lược thay vì một món hàng du lịch, những giá trị văn hóa sẽ không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, thúc đẩy sự phồn vinh của đất nước.

Theo bạn, làm thế nào để cân bằng giữa việc kiếm tiền từ du lịch và việc giữ gìn sự nguyên bản của các điểm di sản tại Việt Nam? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi.