Từ 'Kẻ Vô Hình' Đến Người Kể Chuyện: Cuộc Cách Mạng Giám Tuyển Bảo Tàng

Giám tuyển bảo tàng hiện nay không còn là những người làm việc thầm lặng phía sau hậu trường, mà đã trở thành những “người kể chuyện” dẫn dắt công chúng khám phá di sản.

Trong tâm thức nhiều người, bảo tàng thường hiện lên như những kho lưu trữ tĩnh lặng, nơi hiện vật nằm im lìm sau lớp kính. Tuy nhiên, một cuộc chuyển dịch tư duy đang diễn ra mạnh mẽ. Giám tuyển không còn chỉ giữ vai trò bảo quản hay nghiên cứu thuần túy, mà họ chính là những kiến trúc sư trưởng, quyết định cách mà một câu chuyện lịch sử được tái hiện và chạm đến cảm xúc của người xem.

Tái định nghĩa vai trò: Khi giám tuyển là “linh hồn” của triển lãm

Tại các diễn đàn chuyên môn gần đây ở Hà Nội và TP.HCM, sự xuất hiện của PGS.TS Jane Gavan (Đại học Sydney, Úc) đã mang đến một góc nhìn mới mẻ về nghề giám tuyển. Theo bà, giám tuyển hiện đại là người lựa chọn, sắp xếp và kết nối các hiện vật để tạo nên một mạch nội dung có ý nghĩa. Thay vì chỉ trưng bày hiện vật theo trình tự thời gian hay loại hình, giám tuyển biến không gian trưng bày thành một cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại.

PGS.TS Jane Gavan nhấn mạnh: “Giám tuyển không chỉ là một chức danh cá nhân, đó là một tiến trình lãnh đạo tập thể”. Điều này có nghĩa là công tác giám tuyển đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa nghiên cứu khoa học, tư duy thiết kế, phương pháp giáo dục và chiến lược truyền thông. Khi kết hợp cùng công nghệ số và thiết kế trải nghiệm, giám tuyển có thể xóa bỏ rào cản khô khan, khiến di sản trở nên sinh động và gần gũi hơn, đặc biệt là đối với thế hệ Gen Z và Alpha.

Đồng quan điểm này, ông Jonathan Baker - Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam cho rằng bảo tàng cần thoát ly khỏi khái niệm “kho lưu trữ” để trở thành trung tâm giáo dục và không gian đối thoại xã hội. Việc tái hình dung vai trò lãnh đạo của giám tuyển chính là chìa khóa để xây dựng một hệ sinh thái bảo tàng sáng tạo và bền vững.

Sức mạnh của giám tuyển trong việc “đánh thức” di sản

Giá trị của một hiện vật không chỉ nằm ở tuổi đời hay độ quý hiếm, mà nằm ở cách nó được diễn giải. GS Nguyễn Thu Anh - Viện trưởng Viện Đại học Sydney Việt Nam, cho rằng sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và đổi mới, giữa công nghệ và ký ức chính là cách để bảo tàng nuôi dưỡng đối thoại và truyền cảm hứng cho tương lai.

Ông Nguyễn Tiến Đà - Giám đốc Bảo tàng Hà Nội, khẳng định những giá trị văn hóa, lịch sử chỉ thực sự được “mở khóa” khi có sự kết nối chặt chẽ giữa các chủ thể. Trong chuỗi mắt xích đó, giám tuyển đóng vai trò là người trung gian, chuyển hóa những tri thức hàn lâm, phức tạp thành những trải nghiệm cụ thể, dễ cảm thụ cho công chúng.

Thực trạng nghề giám tuyển tại Việt Nam: Những khoảng trống cần khỏa lấp

Dù tầm quan trọng đã được nhìn nhận, nhưng nghề giám tuyển tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức về mặt định danh và đào tạo. Thực tế, nhiều bảo tàng đã triển khai các hoạt động mang bản chất giám tuyển như xây dựng kịch bản, thiết kế không gian, nhưng những công việc này thường được coi là nhiệm vụ kiêm nhiệm thay vì một nghề nghiệp độc lập.

Sự thiếu hụt một hệ thống đào tạo bài bản khiến đội ngũ giám tuyển hiện nay chủ yếu hoạt động theo dự án hoặc tự học thông qua thực hành. Khoảng cách giữa yêu cầu thực tiễn của một “bảo tàng hiện đại” và năng lực đào tạo hiện tại đang là rào cản lớn cho quá trình chuyên nghiệp hóa lĩnh vực này.

Từ lý thuyết đến thực tiễn: Giá trị kinh tế và sức hút công chúng

Một minh chứng rõ nét cho sức mạnh của công tác giám tuyển là trường hợp của Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh. Bà Huỳnh Ngọc Vân - nguyên Giám đốc bảo tàng này, chia sẻ rằng yếu tố quyết định sự phát triển của bảo tàng chính là khả năng “đứng vững trong lòng công chúng”.

Kể từ khi chuyển sang cơ chế tự chủ tài chính năm 2014, việc đầu tư đúng hướng vào nội dung và trải nghiệm (tức là tập trung vào công tác giám tuyển) đã giúp bảo tàng duy trì lượng khách ổn định và tạo nguồn thu bền vững. Điều này cho thấy giám tuyển không chỉ mang lại giá trị văn hóa mà còn trực tiếp quyết định “sức khỏe tài chính” của thiết chế bảo tàng.

Trong khi đó, các mô hình tư nhân như Bảo tàng Nghệ thuật Quang San lại cho thấy sự linh hoạt hơn trong việc xây dựng cộng đồng và kết nối nghệ sĩ, nơi giám tuyển đóng vai trò then chốt trong việc định hình trải nghiệm người xem.

Chân dung một giám tuyển hiện đại: “Kiến trúc sư” của trải nghiệm văn hóa

Theo giám tuyển độc lập Vân Vi, nghề giám tuyển hiện nay là sự hội tụ của nhiều vai trò: nhà nghiên cứu, người gìn giữ di sản, nhà giáo dục công chúng và chuyên gia dẫn dắt chuyển đổi số. Nếu ví việc xây dựng một triển lãm như xây dựng một công trình, thì giám tuyển không chỉ là kiến trúc sư vẽ ra bản thiết kế, mà còn là người hoạch định, giám sát và trực tiếp điều phối toàn bộ quá trình thực hiện.

Hơn thế nữa, giám tuyển còn là một “tác nhân văn hóa”, đưa những vấn đề đương đại vào không gian bảo tàng để khơi gợi tư duy phản biện. Trong kỷ nguyên công nghiệp văn hóa, vai trò này càng trở nên quan trọng để thu hút giới trẻ và đảm bảo tính bền vững cho di sản.

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Để tiến xa hơn, Việt Nam cần một chiến lược toàn diện từ hoàn thiện đào tạo, định danh nghề nghiệp đến tăng cường hợp tác quốc tế. Khi giám tuyển được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, bảo tàng sẽ thực sự trở thành những thực thể sống động, kết nối con người với cội nguồn một cách tự nhiên nhất.

Bạn nghĩ sao về vai trò của người giám tuyển? Liệu một triển lãm ấn tượng là nhờ hiện vật quý hiếm hay nhờ cách kể chuyện tài tình của người giám tuyển? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Giám tuyển bảo tàng thực chất là làm gì?Giám tuyển không chỉ bảo quản hiện vật mà đóng vai trò là ‘người kể chuyện’. Họ nghiên cứu, lựa chọn, sắp xếp hiện vật và thiết kế kịch bản trưng bày để biến tri thức lịch sử thành trải nghiệm sống động cho công chúng.

Tại sao công tác giám tuyển lại quyết định sự thành công của một bảo tàng?Vì giám tuyển tạo ra sức hấp dẫn của triển lãm. Khi nội dung được đầu tư bài bản và có cách truyền tải chạm đến cảm xúc, bảo tàng sẽ thu hút nhiều khách tham quan hơn, từ đó đảm bảo uy tín và khả năng tự chủ tài chính.

Thách thức lớn nhất của nghề giám tuyển tại Việt Nam hiện nay là gì?Đó là sự thiếu hụt hệ thống đào tạo chuyên sâu và định danh nghề nghiệp rõ ràng. Nhiều người hiện nay vẫn làm giám tuyển theo hình thức kiêm nhiệm hoặc dự án, chưa hình thành một đội ngũ chuyên nghiệp ổn định.

Câu hỏi thường gặp

Giám tuyển bảo tàng thực chất là làm gì?

Giám tuyển không chỉ bảo quản hiện vật mà đóng vai trò là ‘người kể chuyện’. Họ nghiên cứu, lựa chọn, sắp xếp hiện vật và thiết kế kịch bản trưng bày để biến tri thức lịch sử thành trải nghiệm sống động cho công chúng.

Tại sao công tác giám tuyển lại quyết định sự thành công của một bảo tàng?

Vì giám tuyển tạo ra sức hấp dẫn của triển lãm. Khi nội dung được đầu tư bài bản và có cách truyền tải chạm đến cảm xúc, bảo tàng sẽ thu hút nhiều khách tham quan hơn, từ đó đảm bảo uy tín và khả năng tự chủ tài chính.

Thách thức lớn nhất của nghề giám tuyển tại Việt Nam hiện nay là gì?

Đó là sự thiếu hụt hệ thống đào tạo chuyên sâu và định danh nghề nghiệp rõ ràng. Nhiều người hiện nay vẫn làm giám tuyển theo hình thức kiêm nhiệm hoặc dự án, chưa hình thành một đội ngũ chuyên nghiệp ổn định.