Chống lừa đảo AI: Tại sao các nền tảng tài chính cần tạo 'khoảng dừng' cho người dùng?

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi bản chất của các cuộc tấn công tài chính. Thay vì các kịch bản cũ kỹ, lừa đảo hiện nay trở nên tinh vi hơn nhờ khả năng cá nhân hóa và thao túng tâm lý quy mô lớn, đặt niềm tin số vào một thử thách chưa từng có.

Thách thức từ lừa đảo AI: Khi thao túng tâm lý trở nên tinh vi

Tại diễn đàn “Digital Trust in Finance 2026”, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) nhận định rằng AI đang giúp các hình thức giả mạo như Deepfake hay giả giọng nói trở nên rẻ hơn và khó nhận diện hơn. Ranh giới giữa một giao dịch bình thường và một giao dịch bị dẫn dụ đang dần bị xóa nhòa.

Thực trạng này không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là bài toán về hành vi. Theo số liệu từ MoMo, chỉ riêng năm 2025, người Việt đã thiệt hại khoảng 8.000 tỷ đồng do lừa đảo trực tuyến. Đáng chú ý, hơn 90% các trường hợp này xảy ra khi người dùng tự tay thực hiện giao dịch dưới tác động của các kịch bản thao túng tâm lý.

Trung tá, TS Bùi Thị Liên từ Học viện An ninh Nhân dân nhấn mạnh, các đối tượng lừa đảo thường đánh vào trạng thái hoảng loạn, áp lực thời gian hoặc kỳ vọng lợi ích của nạn nhân, khiến khả năng phản biện của họ bị suy giảm đáng kể.

Chiến lược ‘khoảng dừng’ chủ động: Bảo vệ người dùng khỏi sai lầm

Thay vì chỉ tập trung vào việc chặn các thực thể xấu sau khi thiệt hại đã xảy ra, các nền tảng tài chính đang chuyển dịch sang tư duy: đồng hành bảo vệ người dùng khỏi việc mắc sai lầm.

Ông Nguyễn Mạnh Tường, Tổng giám đốc MoMo, cho rằng nếu các nền tảng chỉ xử lý ở khâu cuối cùng của giao dịch, họ sẽ luôn đi sau tốc độ tiến hóa của lừa đảo AI. Do đó, việc tạo ra một “khoảng dừng” có chủ đích là cần thiết.

Bà Tăng Thị Hà Yên, Giám đốc Khoa học dữ liệu tại MoMo, giải thích rằng hệ thống AI sẽ phân tích hành vi, thiết bị và ngữ cảnh giao dịch. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, thay vì chỉ thực hiện giao dịch mượt mà, hệ thống sẽ đưa ra cảnh báo hoặc yêu cầu xác nhận bổ sung. Mục tiêu là mang lại cho người dùng vài giây quý giá để suy nghĩ và kiểm chứng trước khi quyết định.

• Hiệu quả thực tế: Hệ thống ghi nhận phát hiện gần 29.000 giao dịch bất thường mỗi ngày.
• Tỷ lệ phản ứng: 99,5% người dùng sau khi nhận cảnh báo đã dừng lại để xem xét trước khi tiếp tục giao dịch.

Hướng tới ‘Liên minh Phòng thủ Chủ động’ trong hệ sinh thái số

Một nền tảng đơn lẻ không thể giải quyết triệt để vấn đề khi hành trình lừa đảo diễn ra xuyên suốt từ mạng xã hội, viễn thông đến thương mại điện tử. Đại tá Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng (A05), cho rằng cần một cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin nhanh chóng giữa các bên thay vì phòng thủ riêng lẻ.

Mô hình “Liên minh Phòng thủ Chủ động” đang được nghiên cứu nhằm kết nối các bên trong hệ sinh thái số để rút ngắn bốn khoảng cách lớn: tốc độ, dữ liệu, phối hợp và thế phòng thủ. Mục tiêu là chuyển từ trạng thái xử lý sau thiệt hại sang phát hiện sớm và cảnh báo sớm.

Trong kỷ nguyên AI, khả năng bảo vệ người dùng trước khi thiệt hại xảy ra không còn là lựa chọn, mà là năng lực vận hành cốt lõi của mọi doanh nghiệp tài chính. Niềm tin số chỉ có thể bền vững khi có sự chung tay của toàn bộ hệ sinh thái.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

‘Khoảng dừng’ trong giao dịch tài chính là gì?Đây là việc hệ thống chủ động tạo ra một vài giây trì hoãn hoặc yêu cầu xác nhận bổ sung khi phát hiện dấu hiệu giao dịch bất thường, giúp người dùng có thời gian suy nghĩ và tránh bị thao túng tâm lý.

Làm thế nào để nhận biết lừa đảo qua công nghệ AI?Cần cảnh giác với các cuộc gọi, video Deepfake có hình ảnh/giọng nói giống người thân nhưng lại yêu cầu chuyển tiền gấp, hoặc các yêu cầu cung cấp mã OTP dưới áp lực thời gian/đe dọa.

Câu hỏi thường gặp

‘Khoảng dừng’ trong giao dịch tài chính là gì?

Đây là việc hệ thống chủ động tạo ra một vài giây trì hoãn hoặc yêu cầu xác nhận bổ sung khi phát hiện dấu hiệu giao dịch bất thường, giúp người dùng có thời gian suy nghĩ và tránh bị thao túng tâm lý.

Làm thế nào để nhận biết lừa đảo qua công nghệ AI?

Cần cảnh giác với các cuộc gọi, video Deepfake có hình ảnh/giọng nói giống người thân nhưng lại yêu cầu chuyển tiền gấp, hoặc các yêu cầu cung cấp mã OTP dưới áp lực thời gian/đe dọa.