Làn sóng bỏ "bát cơm sắt" tại Trung Quốc: Tự do hay bẫy sinh tồn?

Làn sóng 247 triệu người Trung Quốc rời bỏ “bát cơm sắt” để gia nhập nền kinh tế gig đang phản ánh một cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc vào sự ổn định nghề nghiệp truyền thống.

Tại một bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, Zhao Xiaoyu (25 tuổi) thoăn thoắt dẫn bệnh nhân qua những hành lang chật kín. Dù sở hữu bằng cử nhân điều dưỡng, cô không mặc áo blouse trắng và cũng chẳng nằm trong biên chế bệnh viện. Zhao hiện là một “hộ tống y tế” toàn thời gian, chuyên lo liệu mọi thủ tục từ đăng ký, xếp hàng đến lấy kết quả xét nghiệm cho người bệnh thông qua một nền tảng số.

Với mức thu nhập từ 6.000-8.000 nhân dân tệ (khoảng 875-1.167 USD) mỗi tháng, Zhao chấp nhận sự bấp bênh để đổi lấy quyền chủ động về thời gian. Câu chuyện của cô không hề đơn độc, mà là một lát cắt điển hình cho xu hướng tái định nghĩa sự nghiệp của hàng triệu thanh niên Trung Quốc hiện nay.

Cú xoay trục lịch sử: Khi “bát cơm sắt” không còn giá trị

Số liệu tính đến quý III/2025 cho thấy một con số gây sốc: 247 triệu người đang làm việc theo mô hình linh hoạt, chiếm khoảng 30% tổng lực lượng lao động. Đặc biệt, nhóm dưới 24 tuổi chiếm hơn một nửa số lượng này. Đây là một sự đảo chiều tư duy ngoạn mục, bởi trong nhiều thập kỷ, “bát cơm sắt” (biên chế nhà nước hoặc tập đoàn lớn) luôn là đích đến tối thượng của mọi lao động.

Vậy điều gì đã đẩy họ ra khỏi vùng an toàn? Có ba nguyên nhân cốt lõi:

• Áp lực học vấn: Số lượng sinh viên tốt nghiệp lập đỉnh mới mỗi năm, khiến tỷ lệ chọi vào các vị trí văn phòng trở nên khốc liệt đến mức cực đoan.
• Sự kiệt sức từ văn hóa “996”: Chế độ làm việc từ 9h sáng đến 9h tối, 6 ngày/tuần đã vắt kiệt sức khỏe và tinh thần giới trẻ, khiến họ khao khát sự tự do.
• Sự trỗi dậy của kinh tế số: Các nền tảng kết nối khiến việc tìm kiếm công việc thời vụ trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.

Trong nền kinh tế gig này, có một sự phân hóa rõ rệt. Một nhóm tận dụng chất xám để làm việc “trên mây” như Andrew Liu (29 tuổi), một lập trình viên AI tự do với thu nhập 400.000-500.000 nhân dân tệ/năm. Hay Bruce Tang (24 tuổi), người biến đam mê xê dịch thành nghề “bạn đồng hành du lịch” với thu nhập 500-1.000 nhân dân tệ/ngày. Với họ, công việc là một phần của lối sống, nơi họ thực sự là “ông chủ của chính mình”.

Mặt tối của sự tự do: “Lưới an toàn bất đắc dĩ”

Tuy nhiên, đằng sau những câu chuyện thành công là một thực tế nghiệt ngã. Đối với đa số, làm việc tự do không phải là lựa chọn vì đam mê mà là phương án sinh tồn duy nhất khi tăng trưởng kinh tế vĩ mô chậm lại.

Trên nền tảng Xianyu của Alibaba, một “nền kinh tế làm mọi thứ” ra đời. Người trẻ rao bán mọi loại dịch vụ từ dắt chó đi dạo, đổ rác, đón trẻ cho đến những dịch vụ kỳ lạ như “trò chuyện đêm khuya” để điều tra ngoại tình. Thậm chí, một nghịch lý đau lòng đang diễn ra: nhiều bác sĩ, y tá do thu nhập sụt giảm 30-40% đã phải cởi bỏ áo blouse sau giờ làm để khoác lên mình chiếc áo shipper, chạy xe giao cơm để trả nợ thế chấp nhà.

Một khảo sát năm 2025 chỉ ra rằng gần 80% lao động nền tảng kiếm được chưa tới 2.000 nhân dân tệ/tháng, thấp hơn mức trung bình quốc gia. Để có số tiền ít ỏi này, họ phải làm việc tới 14 giờ/ngày trong khi giá trị mỗi đơn hàng liên tục bị các thuật toán ép xuống mức tối thiểu.

Vùng xám pháp lý và nỗ lực cứu vãn từ Chính phủ

Rủi ro lớn nhất của lao động tự do là sự thiếu hụt hoàn toàn về an sinh. Không hợp đồng, không bảo hiểm, không lương hưu. Li Shuai (33 tuổi), một nhà sản xuất video, phải tự trích 1.800 nhân dân tệ mỗi tháng để đóng bảo hiểm tự nguyện nhằm đối phó với thu nhập bấp bênh theo hình zigzag.

Nhận diện được rủi ro hệ thống, chính quyền Bắc Kinh đã công bố kế hoạch 12 điểm vào ngày ²⁷⁄₄ nhằm bảo vệ hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các trọng tâm bao gồm:

• Minh bạch thuật toán: Phá bỏ “hộp đen” phân bổ công việc của các nền tảng công nghệ để đảm bảo lương công bằng.
• Gỡ bỏ rào cản hành chính: Tách rời bảo hiểm y tế và lương hưu khỏi quy định hộ khẩu khắt khe.
• Áp đặt trách nhiệm: Yêu cầu các nền tảng số phải có trách nhiệm hơn với quyền lợi người lao động.

Việc chính phủ can thiệp cho thấy làm việc linh hoạt không còn là hiện tượng nhất thời mà đã trở thành một cấu trúc dài hạn của thị trường lao động.

Góc nhìn chuyên gia: Sự trỗi dậy của kinh tế gig tại Trung Quốc không đơn thuần là xu hướng “tự do hóa” nghề nghiệp, mà là hệ quả của một thị trường lao động bị mất cân bằng nghiêm trọng. Khi sự ổn định trở thành hàng hóa xa xỉ, ranh giới giữa “lựa chọn tự do” và “buộc phải làm tự do” trở nên rất mong manh. Bài học cho các nền kinh tế khác là cần xây dựng một hệ thống an sinh linh hoạt, không gắn liền với một vị trí công việc cố định để bảo vệ người lao động trong kỷ nguyên số.

Còn bạn, bạn chọn một “bát cơm sắt” ổn định nhưng gò bó, hay chấp nhận rủi ro để đổi lấy sự tự do trong công việc? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận!