Tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na: Nỗ lực đưa di sản vào danh mục Quốc gia

Tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na tại tỉnh Khánh Hòa đang được lập hồ sơ đề nghị đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia nhằm bảo tồn giá trị gốc.

Tại không gian linh thiêng của Khu di tích Quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar, mạch nguồn văn hóa này đã bền bỉ tồn tại qua nhiều thế hệ, trở thành điểm giao thoa đặc sắc giữa văn hóa Chăm và văn hóa Việt trên dải đất duyên hải Nam Trung Bộ.

Theo hồ sơ lý lịch di tích, tên gọi Tháp Bà Pô Nagar bắt nguồn từ ngôi tháp cao nhất, lớn nhất trong quần thể đền tháp Chăm trên đồi Cù Lao (phường Bắc Nha Trang). Trong không gian ấy, hình tượng Pô Inư Nưgar – Bà mẹ xứ sở của người Chăm xưa – đã hòa quyện cùng niềm tin của người Việt để hình thành nên tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na. Đáng nói là, dưới triều Nguyễn, Bà đã được sắc phong là Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi, hay còn được dân gian gọi thân thương là Bà Chúa Ngọc.

Sự giao thoa văn hóa trong không gian di sản Tháp Bà

Di tích Tháp Bà Pô Nagar vốn là quần thể kiến trúc đền tháp Chăm được xây dựng từ giữa thế kỷ 8, từng đóng vai trò là thánh đường quan trọng trong đời sống tôn giáo của vương quốc Chăm cổ. Thực tế cho thấy, cụm di tích này mang giá trị tiêu biểu về cả lịch sử, kiến trúc, điêu khắc lẫn bia ký. Hiện nay, việc bảo lưu 14 đạo sắc phong của các vua triều Nguyễn tại đây là nguồn tư liệu quý giá, minh chứng cho quá trình tiếp nối và dung hợp văn hóa diễn ra liên tục trên vùng đất này.

Không chỉ dừng lại ở các nghi lễ tôn giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na còn là nơi người dân gửi gắm khát vọng về một cuộc sống bình an. Hằng năm, lễ hội chính diễn ra từ ngày 20 đến ²³⁄₃ âm lịch, thu hút hàng vạn du khách và người hành hương. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ Chăm, trò chơi dân gian và diễn xướng truyền thống tại đây đã tạo nên một sức hút đặc biệt cho du lịch văn hóa, tâm linh của Nha Trang - Khánh Hòa.

Thách thức bảo tồn và bài toán phát triển du lịch bền vững

Chia sẻ về ý nghĩa của lễ hội, Cả sư Đàng Tấn Niên, một người uy tín trong cộng đồng Chăm, cho biết đây là dịp quan trọng để bà con tưởng nhớ công đức Mẹ xứ sở và cầu mong mưa thuận gió hòa. Lễ hội không chỉ là nghi thức tâm linh mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng các dân tộc anh em tại khu vực Nam Trung Bộ.

Tuy nhiên, ông Lê Văn Hoa, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa, cũng thẳng thắn chỉ ra những thách thức hiện hữu. Theo ghi nhận, dù di sản có sức lan tỏa sâu rộng, nhưng đội ngũ nghệ nhân nắm giữ tri thức truyền thống đang dần giảm sút, việc truyền dạy trong cộng đồng còn thiếu tính hệ thống, và một số hoạt động lễ hội đang đứng trước nguy cơ bị thương mại hóa.

Số liệu từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho thấy, riêng tại Khánh Hòa hiện có hơn 160 đoàn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu dân gian với hệ thống đền, tháp, miếu thờ trải rộng. Việc lập hồ sơ đưa di sản vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia được xem là bước đi cấp thiết để nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ và quảng bá di sản gắn liền với mục tiêu phát triển du lịch bền vững.

Nhìn từ Tháp Bà Pô Nagar hướng ra sông Cái và đô thị Nha Trang hiện đại, có thể thấy di sản này vẫn đang sống động trong nhịp phát triển mới. Bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na chính là gìn giữ ký ức văn hóa của vùng đất Nam Trung Bộ, tạo nền tảng để bản sắc địa phương vươn xa hơn ra quốc tế.

Bạn nghĩ sao về tầm quan trọng của việc đưa các tín ngưỡng dân gian vào danh mục di sản quốc gia để bảo vệ bản sắc văn hóa? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn với chúng tôi.