An Giang: Giải 'bài toán' liên kết cho Đề án 1 triệu hécta lúa chất lượng cao

Đề án 1 triệu hécta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại An Giang không chỉ là một chiến lược nông nghiệp mà còn là chìa khóa để nâng tầm giá trị hạt gạo Việt.

Sau hơn hai năm triển khai, dự án này đã chứng minh được tầm nhìn đúng đắn trong việc tái định vị ngành lúa gạo theo hướng bền vững. Tuy nhiên, thực tế vận hành cho thấy một nghịch lý: trong khi chủ trương và chính sách đã thông suốt, khâu thực thi lại đang vấp phải những “điểm nghẽn” đáng kể, đặc biệt là sự đứt gãy trong chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân.

Tầm nhìn chiến lược và những “con số biết nói”

An Giang hiện là “vựa lúa” lớn nhất Đồng bằng sông Cửu Long với hơn 600.000 ha đất canh tác, sản lượng hàng năm đạt khoảng 8,7 triệu tấn. Dù đóng vai trò chủ lực trong sinh kế của hơn 60% dân số tỉnh, ngành lúa gạo nơi đây đang phải gồng mình trước áp lực từ biến đổi khí hậu, chi phí vật tư leo thang và tình trạng phát thải khí nhà kính cao.

Đề án 1 triệu hécta lúa chất lượng cao xuất hiện như một giải pháp căn cơ để tái cơ cấu toàn diện. Tính đến năm 2025, An Giang đã triển khai được hơn 150.150 ha, đạt khoảng 50% kế hoạch giai đoạn 2030. Trong đó, hơn 43.430 ha đã đạt chuẩn 5 tiêu chí khắt khe, phần còn lại là các vùng đệm sẵn sàng nâng cấp.

Hiệu quả kinh tế bước đầu rất khả quan. Việc chuyển đổi từ canh tác theo kinh nghiệm sang ứng dụng khoa học kỹ thuật (sạ cụm, quản lý nước tiết kiệm, tối ưu phân bón) đã mang lại kết quả thực tế:

• Chi phí sản xuất: Giảm từ 3,3 - 4,1 triệu đồng/ha.
• Năng suất: Tăng trung bình 0,78 tấn/ha.
• Lợi nhuận: Tăng thêm từ 6,1 - 9,35 triệu đồng/ha.

Nghịch lý “vùng nguyên liệu” và điểm nghẽn pháp lý

Dưới góc nhìn của các chuyên gia và doanh nghiệp, “nút thắt” lớn nhất hiện nay không nằm ở kỹ thuật canh tác mà nằm ở hành lang pháp lý cho liên kết. Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An, chỉ ra rằng nhiều dự án liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân vẫn chưa được địa phương phê duyệt.

Sự thiếu hụt cơ sở pháp lý này dẫn đến một hệ lụy dây chuyền: Các tổ chức tín dụng không có căn cứ để cho vay vốn \(rightarrow\) Dòng vốn bị tắc nghẽn \(rightarrow\) Doanh nghiệp không thể đầu tư bài bản vào vùng nguyên liệu \(rightarrow\) Nông dân tiếp tục phụ thuộc vào thương lái.

Đây là một vòng quẩn quanh nguy hiểm. Khi sản xuất manh mún, nông dân dễ tổn thương trước biến động thị trường, còn doanh nghiệp thì luôn trong tình trạng “khát” nguồn cung ổn định về chất lượng. Nếu tháo gỡ được rào cản này, chỉ riêng 350.000 ha tham gia đề án tại An Giang có thể tạo ra giá trị tối thiểu 2,1 tỷ USD mỗi năm, đồng thời tăng thu nhập cho nông dân thêm ít nhất 15 triệu đồng/ha.

Mô hình “4 nhà”: Chìa khóa khơi thông nguồn lực

Để bứt phá, An Giang cần một cơ chế vận hành đồng bộ theo mô hình “4 nhà”: Nhà nước - Doanh nghiệp - Nông dân - Ngân hàng. Trong đó, vai trò của Nhà nước là yếu tố tiên quyết để “mở đường”.

Bà Nguyễn Duy Linh Thảo, Phó Giám đốc Sở Công Thương An Giang, nhấn mạnh việc cần tập trung bảo đảm nguồn năng lượng, xăng dầu theo mùa vụ và nâng cấp lưới điện để đáp ứng sản xuất quy mô lớn. Đồng thời, việc tổ chức lại thị trường vật tư và đẩy mạnh chế biến sâu sẽ giúp gia tăng giá trị thặng dư cho hạt gạo.

Khi chính quyền quyết liệt hơn trong việc phê duyệt dự án và hoàn thiện pháp lý, chuỗi liên kết sẽ tự động hình thành, dòng vốn từ ngân hàng sẽ đổ vào sản xuất, tạo nên một hệ sinh thái nông nghiệp bền vững.

Mục tiêu 2030: Hướng tới nền nông nghiệp xanh, bền vững

Định hướng đến năm 2030, An Giang phấn đấu hình thành 351.362 ha chuyên canh lúa chất lượng cao với triết lý: “Giảm 4 tăng 4” (Giảm giống, phân, thuốc, nước; Tăng chất lượng, hiệu quả, thu nhập và bảo vệ môi trường).

Các mục tiêu cụ thể bao gồm:

• 100% diện tích chuyên canh có liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và HTX/tổ hợp tác.
• Tỷ lệ cơ giới hóa đồng bộ đạt trên 70%.
• Hơn 130.000 hộ nông dân làm chủ quy trình canh tác bền vững.
• 100% rơm rạ được thu gom, tái sử dụng, chấm dứt tình trạng đốt rơm gây ô nhiễm.

Góc nhìn chuyên gia: Việc chuyển đổi sang lúa phát thải thấp không chỉ là câu chuyện về môi trường mà là yêu cầu sống còn để gạo Việt vượt qua các hàng rào kỹ thuật khắt khe của quốc tế (như EUDR). Khi nông dân không còn là “người làm thuê trên mảnh đất của mình” mà trở thành đối tác của doanh nghiệp, giá trị thực sự của hạt gạo mới được khẳng định.

Bạn nghĩ sao về mô hình liên kết “4 nhà” trong nông nghiệp hiện nay? Liệu cơ chế pháp lý có phải là rào cản lớn nhất khiến nông dân vẫn phải phụ thuộc vào thương lái? Hãy chia sẻ ý kiến của bạn ở phần bình luận!