Nghịch lý bảo mật số: Vì sao công nghệ hiện đại vẫn thua thao túng tâm lý?

Lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi khiến nhiều người mất tiền dù tài khoản có bảo mật đa lớp, bởi tội phạm không tấn công hệ thống mà trực tiếp thao túng tâm lý người dùng.

Tại hội thảo “Digital Trust in Finance 2026” diễn ra ngày ¹²⁄₅ tại Hà Nội, một nghịch lý đáng báo động trong an ninh tài chính số đã được đưa ra thảo luận. Dù ngành ngân hàng và cơ quan chức năng đã triển khai hàng loạt biện pháp siết chặt như: đối soát tài khoản với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, định danh khách hàng (KYC) nghiêm ngặt và áp dụng sinh trắc học cho các giao dịch trên 10 triệu đồng, nhưng dòng tiền thất thoát vẫn không ngừng tăng.

Số liệu thống kê trong năm 2025 cho thấy một bức tranh xám xịt: toàn quốc ghi nhận khoảng 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến, gây thiệt hại vật chất lên tới hơn 8.000 tỷ đồng. Điều này đặt ra một câu hỏi hóc búa cho các chuyên gia an ninh mạng: Khi công nghệ bảo mật đã chạm ngưỡng an toàn cao, tại sao nạn nhân vẫn sập bẫy?

Social Engineering: Khi con người là “mắt xích” yếu nhất

Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, Phó cục trưởng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) - Bộ Công an, nhận định rằng khi các rào cản kỹ thuật trở nên quá kiên cố, tội phạm mạng sẽ chuyển hướng sang tấn công vào “lỗ hổng nhận thức”. Đây chính là kỹ thuật Social Engineering (thao túng tâm lý) – thay vì bẻ khóa hệ thống, chúng “bẻ khóa” niềm tin của con người.

Các kịch bản lừa đảo hiện nay không còn hời hợt mà được cá thể hóa sâu sắc. Tội phạm nghiên cứu kỹ tâm lý, hành vi và cập nhật nhanh chóng các biến động xã hội. Ví dụ, ngay khi có quy định mới về thuế hoặc dịch vụ công, các tin nhắn giả mạo sẽ xuất hiện tức thì để tạo sự khẩn cấp. Đáng sợ hơn, việc sở hữu dữ liệu cá nhân chi tiết (họ tên, địa chỉ, mối quan hệ gia đình) khiến nạn nhân hoàn toàn tin rằng họ đang làm việc với cơ quan chức năng hợp pháp.

Sự can thiệp của AI đã đẩy cuộc chiến này sang một trạng thái bất đối xứng. Tội phạm sử dụng tổng đài gọi tự động bằng AI để quét dữ liệu và thao túng hàng triệu người cùng lúc với chi phí cực thấp. Theo thống kê, 82% email lừa đảo hiện nay được tạo bởi AI, giúp tăng tốc độ sản xuất nội dung giả mạo lên 40% so với cách làm truyền thống.

Cú sốc từ dữ liệu: Gen Z không còn là “vùng an toàn”

Một quan điểm sai lầm phổ biến là cho rằng chỉ người cao tuổi hoặc người ít tiếp cận công nghệ mới dễ bị lừa. Tuy nhiên, dữ liệu thực tế từ MoMo lại cho thấy một sự thật ngược lại: 75% trường hợp bị lừa dưới 25 tuổi và 50% là sinh viên dưới 22 tuổi. Điều này cho thấy sự tự tin thái quá vào kiến thức công nghệ của giới trẻ đôi khi lại trở thành điểm yếu để kẻ gian khai thác.

Ông Nguyễn Mạnh Tường, Tổng giám đốc MoMo, nhấn mạnh rằng 90% khoản tiền bị mất là do người dùng tự nguyện chuyển đi dưới áp lực tâm lý. Khi nạn nhân đã mở ứng dụng ngân hàng và thực hiện thao tác chuyển tiền, họ đang ở “phút 89 của trận đấu”. Mọi nỗ lực bảo mật lúc này gần như vô hiệu vì giao dịch diễn ra hợp lệ về mặt kỹ thuật, dù mục đích là bị lừa.

Hệ lụy không chỉ dừng lại ở tài chính. Khoảng ²⁄₃ nạn nhân rơi vào tình trạng stress kéo dài và gần một nửa gặp các vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe tinh thần sau khi mất tiền, tạo nên một cú sốc tâm lý nặng nề.

Từ “chặn kẻ xấu” sang “bảo vệ người tốt”: Giải pháp liên thông dữ liệu

Để đối phó với tội phạm phối hợp chặt chẽ, các cơ quan quản lý và tổ chức tài chính không thể hoạt động đơn lẻ. Thượng tá Triệu Mạnh Tùng đề xuất chuyển dịch tư duy từ bảo vệ hệ thống sang bảo vệ người dùng thông qua cơ chế chia sẻ dữ liệu thời gian thực.

• Mô hình Hàn Quốc: Chia sẻ dữ liệu giữa hơn 130 tổ chức tài chính để nhận diện mô hình gian lận tức thời.
• Mô hình Trung Quốc: Vận hành trung tâm chống lừa đảo quốc gia, tích hợp dữ liệu từ công an, ngân hàng và nhà mạng để phong tỏa dòng tiền nóng.

Tại Việt Nam, việc xây dựng một “lá chắn niềm tin” đòi hỏi sự phối hợp liên ngành giữa tài chính, viễn thông và mạng xã hội. Thay vì coi dữ liệu tài khoản nghi vấn là tài sản riêng, các đơn vị cần chia sẻ để cùng phòng ngừa.

Một điểm sáng trong việc ứng dụng công nghệ là cơ chế cảnh báo hành vi. MoMo hiện phân tích hàng triệu tín hiệu trong 100-300 mili giây để đánh giá rủi ro. Kết quả cho thấy, cứ 1.000 người nhận cảnh báo thì có 995 người dừng lại để suy nghĩ, giúp giữ lại hàng chục tỷ đồng mỗi ngày cho người dùng.

Lời kết và bài học cho người dùng

Cuộc chiến chống lừa đảo trực tuyến không còn là cuộc đua về mã hóa hay tường lửa, mà là cuộc chiến về nhận thức. Khi AI có thể giả dạng bất kỳ ai và kịch bản lừa đảo trở nên hoàn hảo, vũ khí cuối cùng của chúng ta chính là sự nghi ngờ có cơ sở và tư duy phản biện.

Bài học rút ra: Đừng bao giờ tin vào sự khẩn cấp mà người lạ tạo ra. Hãy luôn xác thực thông tin qua ít nhất hai kênh độc lập trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch chuyển tiền nào, dù đối phương có nắm rõ thông tin cá nhân của bạn đến đâu.

Bạn đã từng gặp phải những cuộc gọi hoặc tin nhắn có dấu hiệu thao túng tâm lý chưa? Hãy chia sẻ câu chuyện của bạn dưới phần bình luận để cùng cộng đồng nâng cao cảnh giác!