Số hóa di sản văn hóa: Cơ hội và thách thức từ 'nghịch lý dữ liệu'

Chuyển đổi số đang mở ra những phương thức mới để bảo tồn và lan tỏa di sản văn hóa. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng nếu thiếu một hệ sinh thái dữ liệu đồng bộ và cơ chế quản trị hiệu quả, quá trình này có thể dẫn đến tình trạng phân mảnh dữ liệu và làm suy giảm tính xác thực của di sản.

Đây là vấn đề trọng tâm tại Hội thảo khoa học quốc gia “Di sản và chuyển đổi số: Thách thức và cơ hội” diễn ra chiều ²⁸⁄₅, với sự phối hợp của Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Viện Nghiên cứu Văn hóa và Đại học Fulbright Việt Nam.

Cơ hội bảo tồn và phát huy sức mạnh mềm văn hóa

Theo PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, sự phát triển của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra đòn bẩy lớn để di sản văn hóa được bảo vệ và lan tỏa. Việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như:

• Trí tuệ nhân tạo (AI) và thực tế ảo (VR).
• Bảo tàng số và triển lãm trực tuyến.
• Các nền tảng tương tác số giúp tiếp cận giới trẻ.

Việc số hóa không chỉ dừng lại ở bảo tồn mà còn là cầu nối quan trọng giữa di sản với giáo dục, du lịch văn hóa và kinh tế tri thức, góp phần nâng cao sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam trong quá trình hội nhập.

Thách thức từ ‘nghịch lý dữ liệu’ và rủi ro phân mảnh

Dù tiềm năng là rất lớn, nhưng quá trình chuyển đổi số cũng đối mặt với những rào cản về chính sách, hành lang pháp lý và đặc biệt là vấn đề chuẩn hóa dữ liệu. GS.TS Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, bày tỏ sự tiếc nuối khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống đã mất đi do hạn chế về công nghệ ghi chép trong quá khứ. Hiện nay, dù công nghệ đã sẵn sàng, việc khai thác di sản như một “mũi nhọn” của công nghiệp văn hóa vẫn cần sự thận trọng.

Đáng chú ý, ThS Vũ Thị Thu Hương từ Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh đã đưa ra khái niệm “nghịch lý dữ liệu di sản”. Bà nhận định rằng: Càng số hóa mạnh, khả năng tiếp cận di sản càng mở rộng, nhưng đồng thời khả năng kiểm soát ý nghĩa và giá trị nguyên bản lại có nguy cơ suy giảm. Nếu thiếu cơ chế quản trị, dữ liệu di sản rất dễ bị phân mảnh, thương mại hóa sai lệch hoặc bị diễn giải lệch khỏi giá trị gốc.

Hướng tới mô hình quản trị dữ liệu đa tầng

Để giải quyết tình trạng quản lý rời rạc và thiếu cơ chế điều phối, các chuyên gia đề xuất xây dựng mô hình quản trị dữ liệu di sản đa tầng. Trong đó, Nhà nước cần đóng vai trò là “kiến trúc sư thể chế” để kết nối và kiểm soát quyền lực dữ liệu giữa các lĩnh vực văn hóa, giáo dục và du lịch.

Đại diện UNESCO, ông Jonathan Baker, cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm. Ông lưu ý rằng đổi mới số cần đi đôi với sự thận trọng về đạo đức, tính xác thực và bảo vệ bản sắc văn hóa trong không gian số.

Kết thúc hội thảo, sự hợp tác giữa các đơn vị đào tạo như Trường Đại học Văn hóa Hà Nội và Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh được ký kết, hứa hẹn tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu thực tế của kỷ nguyên số.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Số hóa di sản văn hóa có rủi ro gì không?Rủi ro lớn nhất là ‘nghịch lý dữ liệu’: khi số hóa quá mạnh mà thiếu quản trị, khả năng tiếp cận di sản mở rộng nhưng khả năng kiểm soát giá trị nguyên bản và tính xác thực có thể bị suy giảm.

Tại sao cần phải chuẩn hóa dữ liệu di sản?Chuẩn hóa dữ liệu giúp tránh tình trạng thông tin bị phân mảnh, đảm bảo tính liên thông giữa các ngành như văn hóa, du lịch, giáo dục và ngăn chặn việc dữ liệu bị thương mại hóa sai lệch.

Câu hỏi thường gặp

Số hóa di sản văn hóa có rủi ro gì không?

Rủi ro lớn nhất là ‘nghịch lý dữ liệu’: khi số hóa quá mạnh mà thiếu quản trị, khả năng tiếp cận di sản mở rộng nhưng khả năng kiểm soát giá trị nguyên bản và tính xác thực có thể bị suy giảm.

Tại sao cần phải chuẩn hóa dữ liệu di sản?

Chuẩn hóa dữ liệu giúp tránh tình trạng thông tin bị phân mảnh, đảm bảo tính liên thông giữa các ngành như văn hóa, du lịch, giáo dục và ngăn chặn việc dữ liệu bị thương mại hóa sai lệch.